De Kracht van Cultuur
Wereldsite
Nieuwsbrief
Actueel
Aanslagen in de VS, het cultureel spanningsveld

Dinsdag 11 september 2001 was de dag van de aanslagen in de VS. Gekaapte vliegtuigen boorden zich in de torens van het World Trade Centre in New York en het Pentagon in Washington.
Onmiddellijk kwam in de Nederlandse media een stroom van discussies op gang over oorzaken en mogelijke gevolgen van de aanslag. De impact van deze ramp is groot, ook vanuit het gezichtspunt van cultuur en ontwikkeling.
In het cultureel spanningsveld rondom de aanslagen concentreert de discussie zich rond een aantal kernvragen. Is de haat van islamitische groeperingen jegens de VS verklaarbaar? Bedreigt polarisatie - de vorming van tegenstellingen in plaats van overeenkomsten - onze pluriforme cultuur? Staat de vrijheid van meningsuiting onder druk, of is er juist te veel ruimte voor extremistische uitlatingen?

Haat jegens VS gevoed door globaliseringspolitiek?
Polarisatie door identificatie met eigen tradities?
Vrijheid van meningsuiting onder druk?
'Wij' en 'zij' in Nederland
Pluriformiteit in gevaar?
Links

Haat jegens VS gevoed door globaliseringspolitiek?

Volgens de woordvoerster van de Israelische/Palestijnse dialoog is de haat van islamitische groeperingen jegens de VS het gevolg van Amerikaanse arrogantie. Met vele anderen betoogt zij dat de VS voor de rest van de wereld de agenda hebben willen bepalen. Naar mening van deze critici hebben de VS zich met hun 'economisch imperialisme' schijnheilig gedragen. De natie die zich opwerpt als bakermat van de vrijheid springt elders in de wereld opportunistisch met waarden als democratie en mensenrechten om. Zo hebben ze uit eigenbelang dictatoriale regimes met militaire steun aan de macht geholpen en gehouden. De Noord-Amerikaanse steun aan IsraŽl zou daar een voorbeeld van zijn.
Volkskrant-journalisten Pieter Hilhorst en Hans Wansink betogen dat islamitische groeperingen zich door die globaliseringspolitiek aan hun eigen religie en tradities hebben vastgeklampt. Het fundamentalisme is ontstaan uit machteloosheid. Woede over het gebrek aan toegang tot geldmiddelen en politieke processen op het eigen grondgebied leidde tot reactionaire bewegingen. Dit zou de achtergrond zijn van een 'jihad tegen McWorld.'

Polarisatie door identificatie met eigen tradities?

In tijden van onzekerheid en machteloosheid omarmt men eigen gewoontes. Journaliste Janny Groen signaleert dit ook in de Noord-Amerikaanse reactie op de ramp. Ze wijst onder meer op het massale eerbetoon aan de nationale vlag, het ten gehore brengen van volksliederen, en het scanderen van de naam van de natie tijdens herdenkingsdiensten.
President George W. Bush benadrukte dat de komende vergelding niet tegen de islam gericht zou zijn, maar tegen terroristen. Desalniettemin zeggen Nederlandse moslimjongeren in een gesprek met premier Kok zich buitenspel gezet te voelen door Bush' terminologie: het gebruik van 'wij en zij', 'westerse beschaving versus barbarij' en 'goed tegen kwaad'. GroenLinks-kamerlid Mohamed Rabbae betoogt bovendien dat in deze zienswijze vrijheid en democratie als westers worden gemonopoliseerd.
Bush waarschuwde 'wie niet met ons is, is tegen ons'. De Civil Coalition, een zestigtal Nederlandse organisaties die oproept tot een vredesmanifestatie, klaagt dat deze 'Koude-Oorlogretoriek' tegenstellingen onnodig verscherpt. De wereld telt zo'n tienduizend culturele gemeenschappen. Die kunnen niet in twee categorieŽn worden ondergebracht.

Vrijheid van meningsuiting onder druk?

Het 'wij/zij'-denken in de discussie rond de aanslagen maakt tegengeluiden 'verdacht'. Uitlatingen worden gecensureerd uit angst in het 'verkeerde' kamp te worden ingedeeld. Videobeelden die het persbureau Associated Press maakte van feestende Palestijnen zouden door de Palestijnse politie in beslag zijn genomen. Afghanistan zette niet lang na de aanslag de CNN-ploeg het land uit. De Duitse componist Karlheinz Stockhausen werd aan de schandpaal genageld toen hij de aanslag in een metaforische bespiegeling 'het grootste kunstwerk aller tijden' noemde. Zijn concerten voor het Hamburger Musikfest 2001 werden afgelast. Ook anti-globalisten zeggen zich door de polarisatie in de hoek gedrukt te voelen. Amerikaanse groeperingen van deze beweging melden bang te zijn voor medestanders van terroristen te worden aangezien.

'Wij' en 'zij' in Nederland

Ook in Nederland staat vrijheid van meningsuiting onder druk. In enquÍtes onder Nederlandse moslims heeft een flink deel van de ondervraagden 'een beetje tot volledig begrip' voor de terreurdaad. Autochtone Nederlanders reageren furieus. Cultureel antropoloog Hans WerdmŲlder relativeert de uitkomst. 'Begrip' betekent geen 'goedkeuring'. Robbert Bodegraven, hoofdredacteur van het multiculturele weekblad Contrast, wijst er op dat veel immigranten zich door Arabische nieuwszenders laten informeren. Dat verklaart het verschil in opvattingen over de aanslag. Toch vraagt de PvdA aan minister Korthals van justitie te onderzoeken of het wetboek van strafrecht voldoende mogelijkheden biedt 'moslimextremistische' uitlatingen aan te pakken.
Een uitzending van de Nederlandse Moslim Omroep (NMO) een paar dagen na de aanslag wekt eveneens de woede van autochtone Nederlanders. Het programma begint met een Koranvers waarin ongelovigen 'brandstof voor het vuur' worden genoemd. De NMO-directeur biedt zijn verontschuldigingen aan. Het betrof hier een herhaling van een eerdere uitzending. De week erna zegt 63 procent van de Nederlanders in een NIPO/Volkskrant-enquÍte dat moslims die de aanslagen goedkeuren het land uit moeten.

Pluriformiteit in gevaar?

Het respect voor culturele pluriformiteit heeft zwaar te lijden van het 'wij/zij' denken. Niet alleen in de VS zijn Arabieren slachtoffer geworden van agressie. Zo verscheen in digitale nieuwsgroepen de oproep om een cyberoorlog te beginnen tegen islamitisch georiŽnteerde sites. Hackers kraakten sites als Afghan News Network. In reactie hierop vroeg de Duitse hackerclub Chaos Computer Club (CCC) haar leden geen websites van islamitische landen aan te vallen. Ze herinnert aan de Infopeace-Declaration uit 1999 waarin verschillende hacker-groeperingen beloofden hacken niet als oorlogsmiddel te gebruiken.
Ook in Nederland zijn moslims de dupe van pesterijen. Vanaf het moment van de aanslag zijn er haast iedere dag vernielingen toegebracht aan moskeeŽn en islamitische scholen. Toch blijkt het aantal klachten bij de meldpunten voor rassendiscriminatie niet toegenomen.

Links

Dossiers dagbladen

Aanslag op Amerika, de Volkskrant
Aanslagen VS, Reformatorisch dagblad
Aanslagen VS, Nederlands dagblad
Aanval op Amerika, Nrc Handelsblad
Aanval op VS, Trouw
Amerika onder vuur, het Parool
Terreur in de VS, Algemeen Dagblad

Ministerie van Buitenlandse zaken
UN fighting terrorism
UN Afghanistan humanitarian crisis

Overige bronnen

Civil Coalition
Wereldcrisis
Associated Press
Karlheinz Stockhausen
Globalisation Guide
Contrast
Nederlandse Moslim Omroep
Computer Chaos Club

 


 

 

oktober 2001