Thema's: Onze creatieve verscheidenheid
A new global ethics
De noodzaak tot pluralisme
Een door media overspoelde wereld
recasting cultural policies

Discussie over het thema: Een nieuwe mondiale ethiek

Onder leiding van Flora Lewis, journaliste/columniste, o.a. voor the International Herald Tribune, Frankrijk
Met Riffat Hassan,
hoogleraar Godsdienstwetenschappen Universiteit van Louisville, Verenigde Staten, Hans Küng, directeur van het Institut für ökumenische Forschung der Universität Tübungen, Duitsland

conferentiepanelethiek.jpg (17637 bytes)

real audio fileRiffat Hassan heeft in haar lezing, voorafgaand aan deze discussie, over mondiale ethiek vanuit een islamitisch perspectief gesproken. Ze vindt de discussie interessant maar problematisch. Hassan vraagt zich af of het niet dezelfde kant opgaat als met de mensenrechtenverklaring van 1948. Dat werd volgens haar uiteindelijk een westers product dat niet aansloot bij de realiteit van de gemiddelde moslim. 'Van de 500 miljoen moslimvrouwen zijn de meesten analfabeet, arm en woonachtig in een dorp. Die verklaring zegt hen niets. Maar als ik zeg: jij gelooft in God en God is goed en daarom is het niet juist dat je in deze omstandigheden leeft, dan werkt het wel.'

8 november 1996: Een nieuwe mondiale ethiek:
Inleiding (Flora Lewis)
Samenvatting
Hans Kung
Riffat Hassan
Discussie panel
pijltje.gif (179 bytes) De noodzaak tot pluralisme
pijltje.gif (179 bytes) Een door media overspoelde wereld
pijltje.gif (895 bytes) Algemene Inleiding


Hans Küng heeft met zijn lezing duidelijk willen maken dat we de mondiale ethiek kunnen samenstellen uit elementen uit de verschillende religies en filosofieën, die juist veel overeenkomsten hebben. Het moet geen substituut zijn voor godsdienst noch een nieuwe ideologie, maar een 'minimum aan gedeelde waarden en normen, waar alle gelovigen en zeker ook de ongelovigen zich in kunnen vinden'.

Flora Lewis opent de discussie met een vraag aan Hassan en Küng: U heeft beiden gesteld dat religie en cultuur belangrijke bronnen voor normen en waarden zijn. Maar we weten uit de geschiedenis dat cultuur en religie te vaak zijn gebruikt als rechtvaardiging voor haat en vernietiging, dat je met het benadrukken van bijvoorbeeld religie een vijandsbeeld in stand kunt houden. Dus: hoe verzeker je dat het benadrukken van godsdienst leidt tot ethische harmonie en niet tot ellende?

Küng: Elke religie heeft witte en zwarte bladzijden. We moeten niet de nadruk leggen op het misbruik ervan maar de positieve en constructieve kanten gebruiken.

Hassan: Lewis heeft gelijk. Religie wordt veel misbruikt en met name vrouwen zijn daar het slachtoffer van. Maar godsdienst kan ook een heel sterke kracht zijn. Wat betreft de islam zeg ik: de Koran is het woord van God en de essentie daarvan is rechtvaardigheid. Ik geloof dat rechtvaardigheid het fundament is van alle godsdiensten.

Zaal: Er bestaan wel degelijk godsdiensten zonder zwarte bladzijden. Niet de grote monotheïstische maar de kleinere sjamanistische religies bijvoorbeeld. Wellicht bieden die een oplossing.

Küng: Het is waar dat vooral de profetische religies destructief zijn, maar de hindoes bijvoorbeeld - zie de problemen in India en Sri Lanka - hebben ook problemen. Onschuldige religie bestaat niet.

Zaal: Hoe definieert u religie? Hebben we het over de instituten of de overtuigingen? Waar staan wat u betreft de humanisten? Nu heeft bij de UN alleen het Vaticaan invloed, en die is, voor de vrouwenemancipatie, ook nog negatief.

Küng: Religie wil ik hier vooral zien als een ethische traditie. In onze 'verklaring van religies' spreken we ons niet uit over euthanasie, abortus of homoseksualiteit. Daar is op dit moment geen consensus over mogelijk. Niet binnen één religie, laat staan tussen alle godsdiensten.

Zaal: Hassan pleit voor een langzame ontwikkeling naar zoiets als een globale ethiek. Ook plaatst ze vraagtekens bij de verklaring van de rechten van de mens. Maar is die verklaring niet toch heel belangrijk, omdat de tijd dringt en de behoefte aan een leidraad groot is?

Vindt Küng niet dat het voor de Europeanen en Amerikanen tijd wordt om hun islamitische wortels te erkennen?

Hassan: Ik heb geen problemen met Küngs pogingen om een mondiale ethiek te formuleren noch met de mensenrechtenverklaring. Maar hoe gebruik je ze? Zijn het richtlijnen of absolute waarden? Mijn probleem met de verklaring van de rechten van de mens is dat het in de praktijk, het dagelijks leven, een dode letter is. Die verklaring is niet relevant. Maar intellectuelen interesseren zich niet voor wat er in de praktijk gebeurt.

Küng: Daar ben ik het niet mee eens. Neem de tien geboden. De jongste generatie groeit er niet meer mee op. Ze hebben nog nooit gehoord van 'Gij zult niet doden'. Dat heeft consequenties. Het is wel degelijk belangrijk dat zo'n ethiek bestaat.

De islam had in de middeleeuwen meer invloed dan het christendom. Maar in de moderne tijd heeft de islam meer problemen. In het algemeen geldt: hoe meer we elkaar bestuderen, hoe beter.

real audio file Allister Sparks

Allister Sparks: Aan Hassan de vraag of ze nu een voorstander is van mondiale ethiek of niet? U zegt dat de Koran een Magna Carta van de mensenrechten is. Impliciet zegt u daarmee: als we allemaal de Koran accepteren, dan zijn we er. Maar komt dat niet neer op het imperialisme dat u zelf veroordeelt?

Ik wil ook weten welke God de islam ons biedt. Er zijn zoveel interpretaties van, wat ook geldt voor de andere godsdiensten. Tevens klopt het dat de verklaring van de rechten van de mens op westerse leest gestoeld is. Maar de andere, onafhankelijk staten stemden ermee in. Dat is dan toch een goed begin?

Hassan: Laat ik een tegenvraag stellen: waarom hebben we die mondiale ethiek nodig? In de Verenigde Staten wordt op openbare scholen geen godsdienst onderwezen. Maar de laatste tijd lijkt men daar op terug te komen. Want godsdienst wordt weer gezien als een belangrijk middel om normen en waarden bij te brengen, die blijkbaar verloren zijn gegaan. Nu, als de mondiale ethiek is bedoeld om een dergelijk waardenstelsel terug te brengen, dan heb ik er geen problemen mee.

Voor mij is het framewerk van de Koran universeel. Het gaat niet om de dogma's maar om de principes. Ik wil gewoon zeggen dat het slimmer is om een zeer grote groep mensen aan te spreken in naam van de Koran dan in naam van de mensenrechtenverklaring.

"
De Verklaring van de Rechten van de Mens is niet gebaseerd op de realiteit of de levenswijze van de meerderheid van de wereldbevolking. Dit is een van de belangrijkste redenen waarom ze wordt genegeerd. Ik heb weinig aan deze Verklaring als ik op mijn reizen door de islamitische wereld praat met de doorsnee islamitische vrouw, op wie drie kenmerken van toepassing zijn: ze is arm, ze is analfabeet en ze woont in een dorp. Dit geldt voor het overgrote deel van de meer dan 500 miljoen islamitische vrouwen

"
Riffat Hassan


Binnen de islam bestaat God als de politieagent. En er is de progressievere, opener benadering. Voor mij is de islam in essentie progressief. Ik vind het treurig dat er in het westen zoveel aandacht is voor de conservatieve krachten. Maar wij, de progressieve krachten, zullen overwinnen.

Küng: Ik wil onderstrepen dat de mensenrechtenverklaring waardevol is. Waar zou Aung San Suu Kyi in Birma zijn zonder die verklaring. En dat is geen westerse vrouw. Ze citeert Boeddha. Tegelijk moeten we niet zoeken naar een uniforme cultuur. Het is ook goed om het belang van je eigen traditie te benadrukken.

real audio file Zaal: Mevrouw Hassan, u spreekt over de interne dialoog binnen de islam. Maar op welke wijze hebben wij daar wat aan? In hoeverre is vrouwenemancipatie een intern of extern onderwerp?

Hassan: Ik zeg altijd: ik ben een orthodoxe moslim want ik zit op het goede spoor. Elke dialoog is wat mij betreft open. De Koran is de hoogste autoriteit maar is ook een open boek. Zolang je de Koran maar niet beschouwt als een sprookjesbundel. Moslims nemen de Koran serieus.

Zaal: In veel westerse landen is men niet meer religieus maar zien we wel een opleving van de interesse voor spiritualiteit. Mijn probleem met deze discussie is, dat het gaat over godsdiensten en niet over ethiek. Zijn er geen andere manieren om die mondiale ethiek te bereiken dan via de religies?

Lewis: Inderdaad, er moet ruimte zijn voor niet-gelovigen. Juist daarom is die ethiek belangrijk, zodat ook niet-gelovigen zich erin kunnen vinden.

Küng: Het maakt niet uit hoe je tot die mondiale ethiek komt, of het nu via de filosofie, het christendom, de islam of wat dan ook is.

Hassan: Ik wil me daar best bij aansluiten. Ik blijf echter benadrukken dat de implementatie heel belangrijk is. En daarom is het belangrijk om de interne dialoog te erkennen als significant. Die dialoog is nodig om vrouwen in de islamitische wereld te doen inzien dat de islam die ze onderdrukt heeft, ook moet kunnen dienen als een middel voor vrouwen om zich te ontwikkelen.

Küng: Ik wil benadrukken dat er een ongelooflijke omslag in het bewustzijn gaande is. Als je dertig jaar geleden vergelijkt met nu, dan staat iedereen, zeker hier in deze ruimte, totaal anders tegenover onderwerpen als bewapening, ecologie en de verhoudingen tussen mannen en vrouwen. Er is hoop.

 


 

Challenges of a media-rich world