De Kracht van Cultuur - Home
Thema's: Onze creatieve verscheidenheid
A new global ethics
De noodzaak tot pluralisme
Een door media overspoelde wereld
recasting cultural policies
(alleen Engels)
/nlen300-26.gif (335 bytes)

Niet nog meer van hetzelfde

Livio Sansone

Waardering van diversiteit betekent leren omgaan met wat anders is. Dat betekent bijvoorbeeld geen culturele eigenschappen koppelen aan een iemands uiterlijk of huidskleur, maar ook anders omgaan met het traditionele begrip etniciteit dan veel wetenschappers nu doen.

Etniciteit, dat in racisme zijn donkere kant en in nationalisme zijn algemener aanvaarde vorm kent, is de laatste jaren in veel landen en voor veel wetenschappers een bezielende factor. Hoe is dat mogelijk?

Het heeft onder andere te maken met intellectuele luiheid van wetenschappers en met verandering van politieke agenda's. Toen het marxisme nog in veel kringen de hegemonie had over het politieke taalgebruik, bestond een waar taboe op termen als etniciteit. De verklaring voor de moderne tegenstellingen moest worden verwoord in sociale klassenbegrippen. Maar het marxisme en andere verwante verhandelingen over gemeenschappelijke vooruitgang en emancipatie hebben plaats gemaakt voor andere, minder geordende, collectieve dromen. Zij gaan gepaard met nieuwe sociale conflicten, die minder worden geÔnspireerd door het principe van vooruitgang, maar meer door het idee van 'zero-sum-games' - er bestaat alleen nog concurrentie tussen verschillende belangengroepen; vooruitgang van de ene groep gaat altijd ten koste van een andere groep, waardoor er nooit sprake is van vooruitgang in absolute zin.

Door dit proces van secularisering en individualisering, zo was de algemene opvatting, zou het begrip etniciteit snel behoren tot de archeologie van sociale verschijnselen. Het tegendeel blijkt het geval. Wetenschappers hebben het over 'quest for identity' (Daniel Bell, 1980), 'search for community' (Turner, 1983), 'the birth of identity politics'. Etniciteit is kortom als een reactie op het verlies van culturele eigenheid juist een nieuw leven ingeblazen. En dat is weer het gevolg van een samenhang van factoren die ik hier voor het gemak globalisering noem.

Door de globalisering worden wereldwijd symbolen verspreid, die geassocieerd zijn met een aantal lokale identiteiten en eigenaardigheden. Het zijn symbolen die suggereren dat het de moeite waard is om etnisch anders te zijn (Hannerz, 1992). Met een paradoxaal gevolg: op het terrein van de identiteit leiden ze tot een sterke heterogeniteit, maar op cultureel terrein is juist sprake van meer homogeniteit (Vermeulen, 1994). Want er zijn dan wel steeds meer mogelijkheden om je te manifesteren als 'anders', maar de manieren waarop dat gebeurt vertonen wel opmerkelijk veel overeenkomsten met elkaar. Niet voor niets lijken, zoals Wallerstein (1990) zegt, de meeste (nieuwe) vormen van nationalisme op elkaar. En kleden en gedragen rebellengroeperingen van TjetsjeniŽ tot Ivoorkust tot Mexico zich als lokale Rambo's. Dat komt omdat ze in toenemende mate een beroep te doen op dezelfde symboolbank - door Pieterse (1995) een mondiaal geheugen genoemd, dat wereldwijd een combinatie van jeugdsubculturen, muziekstijlen en spectaculaire vormen van nationalisme ter beschikking stelt. Zo kan er dus sprake zijn van etnische identiteit zonder aparte, herkenbare etnische cultuur en zo zijn tegenwoordig de zwarte identiteit, de moslimidentiteit en de indiaanse identiteit niet meer los te zien van globalisering.

Globalisering en de daarmee gepaard gaande waardering van etniciteit heeft niet alleen invloed op immigranten en hun nakomelingen in met name westerse of westers geŲriŽnteerde steden. Ze brengen ook veranderingen mee voor de samenlevingen waarin allochtonen wonen. Want de autochtonen komen door direct en indirect contact en door massatoerisme in aanraking met vreemde culturen. Met als gevolg een grootscheepse verandering van het culturele landschap. Er is tegenwoordig een grotere verscheidenheid aan restaurants. De consumptie van wereldmuziek is niet meer het exclusieve domein van intellectuelen. En ook vrijetijdsvoorzieningen als discotheken, clubs en sportverenigingen vertonen steeds meer etnische diversiteit of hebben bepaalde etnische aspecten geÔncorporeerd.

Dit schept weer nieuwe grenzen en voorwaarden voor het ontstaan van etnische identiteit en etnisch getinte overlevingsstrategieŽn. Al met al levert globalisering zowel multiculturalistische ideologieŽn als nieuwe vormen van racisme. We lijken zo in de richting te gaan van nieuwe, minder doorzichtige en minder romantische conflicten. Desondanks worden ze meestal onder de simpele noemer etnicteit gepresenteerd en geÔnterpreteerd.

Het zal niemand verbazen dat de media, die de wereld in toenemende mate als een aaneengesloten reeks van spectaculaire evenementen presenteren, hierin een doorslaggevende rol spelen. Het is voor een journalist of fotograaf eenvoudiger om een verhaal te verkopen dat etniciteit als thema heeft dan een verhaal waar het gaat om sociale verschillen.

Het is echter belangrijk om verder te kijken dan het begrip etniciteit. Veel conflicten, die op het eerste gezicht een etnisch karakter hebben (zie BosniŽ met 'dť moslims' en 'dť Serven'), blijken bij nader onderzoek veel complexere, sociale conflicten te zijn. Bovendien is het goed ons te realiseren dat er gelukkig ook veel mensen zijn die prima zonder iets als etniciteit kunnen leven. Je vindt ze vooral in de moderne steden, waarin steeds meer mensen deel uit maken van meer dan ťťn subcultuur. Daarmee creŽren ze een veelledige sociale identiteit, waarvan etniciteit nog maar ťťn van de componenten is. Zelfs een Hutu is nooit alleen maar een Hutu.

Helaas, zelfs in het dossier dat dit congres voorbereidt, een dossier dat even goed geschreven als vroom, voorzichtig en diplomatiek moet zijn, bestaat de neiging om cultuur met een (enkele) etnische en/of religieuze groep te associŽren. Hiermee wordt cultuur nagenoeg als equivalent van etniciteit opgevoerd. Culturele produktie wordt zo gezien als een statisch geheel, terwijl het juist een permanent veranderend proces is.

Ook in de sociale wetenschappen zie je die sterke voorkeur voor etniciteit. Die komt voor uit een algemenere behoefte naar scherpe lijnen, naar apollonische zuiverheid. Want dat maakt het weer makkelijker om sociale verschijnselen in hokjes in te delen. De realiteit is echter, dat de wereld steeds etnisch en cultureel gemengder, steeds creoolser wordt. Vooralsnog blijft er bij de wetenschappers echter sprake van een hokjesgeest, die het elliptische, het dionysische, het syncretisme en de mestizaje afdoet als oorzaak en gevolg van ambiguÔteit, hypocrisie, ja zelfs schizofrenie. De verwarring onder wetenschappers mag groot zijn, maar het motto blijft: alles op zijn plaats, een plaats voor alles.

In Nederland, maar ook in veel andere landen, wordt de beeldvorming over multiculturalisme sterk beÔnvloed door het gedachtengoed, dat wordt ontwikkeld in de Verenigde Staten en in andere Engels sprekende landen als AustraliŽ en Canada. In de typisch Noord-Amerikaanse visie op etniciteit en cultureel onderscheid wordt ervan uit gegaan dat de etnische scheidingslijnen tegenwoordig steeds strakker getrokken worden en er voor de eeuwigheid zijn. Creolisering wordt geÔnterpreteerd als het resultaat van blanke overheersing, uiteindelijk leidend tot blanke suprematie.

Onze visie op het multiculturalisme kan echter ook gespireerd worden door de Nederlandse situatie. Dit kan een bevrijdende werking hebben, want voor een deel ontleent dit land zijn grootheid juist aan het respect dat in meerdere fases van de Nederlandse geschiedenis is gegeven aan andersdenkenden en - weliswaar in mindere mate - aan mensen die er anders uitzien.

Hoewel Nederland zeker op een aantal punten een voorbeeldfunctie heeft, mag het zichzelf toch niet als model zien. Ten eerste is Nederland een welvarend, letterlijk oververzekerd land en neemt het daardoor een allesbehalve representatieve positie in de wereld in. Ten tweede bestaan ook hier taboes, zoals elke aantasting van de vrijheid binnen de eigen zuil laat zien. Zo heeft het gouden particularisme zijn keerzijde in het onderwijs, met name in de zorgwekkende omvang van het verschijnsel van de LOM-scholen en de zwarte scholen. Als we over deze zaken praten met de ouders van autochtone en 'normaal' lerende kinderen, dan realiseren we ons hoe 'principieel', 'etnisch' en zelfs egoÔstisch de gemiddelde Nederlander kan voelen en denken, als het gaat om het beschermen van zijn individuele vrijheid.

Maar bestaat er Łberhaupt een modelland, een land van ideale interetnische relaties, het land van het ware multiculturalisme?

Nee, we moeten de hoop op bestaande modellen opgeven en aanvaarden dat er geen land als model kan dienen. De utopie van een land waar etnische afkomst slechts een van de vele verschillen is - niet minder, maar ook niet meer - kan alleen gestalte krijgen door bepaalde aspecten van verschillende types van interetnische relaties met elkaar te combineren. We moeten het ideale land als het ware fantaseren. Al dreigt onze fantasie, zoals gezegd, het slachtoffer te worden van zoveel gerichtheid op de Engelssprekende oecumene.

Het zou wellicht helpen om meer aandacht te besteden aan minder gepolariseerde, etnische stelsels zoals de gemengde samenlevingen in bijvoorbeeld Latijns Amerika. Wordt het niet tijd om de mestizen, een sterk groeiende demografische categorie, meer aandacht te geven en niet af te doen als een restgroep? Moet het syncretisme, dat een bestanddeel is van zoveel religiebeleving, taalgebruik en materiŽle cultuur, niet juist gevierd worden, in plaats van het af te doen als een bedreiging van tradities en culturele eigenheid? Het is juist het syncretisme dat een cultuuruiting nieuw leven inblaast. Vooralsnog wordt dit alleen algemeen erkend met betrekking tot populaire muziek - hoewel ook in die wereld de bijna dwangmatige neiging tot ordening bestaat, die de zogenaamde wereldmuziek heeft geÔnstitutionaliseerd tot dť syncretische muzieksoort.

Een positieve bijdrage in het streven naar minder benauwde interetnische relaties is ook eer betonen aan de mensen, die in dit tijdperk van gespierde (etnische) taal de voorkeur geven aan het compromis, de onderhandeling en de tussenweg; die andere wapens dan etniciteit gebruiken om zich te onderscheiden of om volkere te bezielen.

Er is meer etnische verwarring nodig. Meer surrealisme.


Livio Sansone, geboren in Palermo (ItaliŽ), promoveerde aan de Universiteit van Amsterdam (UvA) met het proefschrift Schitteren in de schaduw. OverlevingsstrategieŽn, subcultuur en etniciteit van Creoolse jongeren uit de lagere klassen in Amsterdam: 1981-1991 (Amsterdam, Het Spinhuis). Van 1992 tot 1996 was hij gastdocent aan de Federale Universiteit van Bahia (BraziliŽ), waar hij onderzoek deed naar inter- etnische relaties. Hij is als wetenschappelijk onderzoeker verbonden aan het Instituut voor Migratie en Etnische Studies van de Universiteit van Amsterdam. Sinds oktober 1996 is hij tevens vice-coŲrdinator van het onderzoekscentrum over interetnische relaties, het Centro de Estudos Afro-AsiŠticos, in Rio de Janeiro.





pijltje.gif (895 bytes) De noodzaak tot pluralisme
Samenvatting
Livio Sansone
Ria Lavrijsen
Inleiding
pijltje.gif (895 bytes) Een nieuwe mondiale ethiek
pijltje.gif (895 bytes) Een door media overspoelde wereld
pijltje.gif (895 bytes) Recasting Cultural Policies
 
Challenges of a media-rich world