De Kracht van Cultuur - Home
Thema's: Onze creatieve verscheidenheid
A new global ethics
De noodzaak tot pluralisme
Een door media overspoelde wereld
recasting cultural policies


De behoefte aan een mondiale ethiek
Cultuur op zoek naar een mondiale ethiek
Bronnen voor een mondiale ethiek
De belangrijkste componenten van een mondiale ethiek
Mondiale ethiek in mondiaal bestuur
De rol van een mondiale ethiek
Aan alle betrokkenen

Een nieuwe mondiale ethiek
De belangrijkste componenten van een mondiale ethiek

De potentiŽle bronnen die hierboven zijn genoemd, hebben een groot aantal facetten en zijn te algemeen om een veelomvattend systeem van grondregels voor een mondiale ethiek uit af te leiden. Ze bieden inspiratie en geven aan welke principes of vormen wellicht goed aansluiten bij reeds bestaande ideeŽn en praktijken. Een mondiale ethiek moet echter op meer overwegingen zijn gebaseerd. Ze zal moeten steunen op bepaalde universele principes, zelfs als daar in een bepaalde cultuur verzet tegen bestaat. Dit betekent dat de rechtvaardiging van ethische principes niet dogmatisch en afgeleid van aard is, maar een kwestie is van het bijeenbrengen en in evenwicht brengen van talrijke verschillende overwegingen uit heel verschillende bronnen en van heel verschillende niveaus van algemeenheid. Als de Commissie nu een aantal morele aandachtspunten voorlegt die onmisbaar zijn voor een mondiale ethiek, mogen haar voorstellen niet worden afgedaan als een poging om bepaalde arbitraire ideeŽn en vooronderstellingen van bovenaf op te leggen. De Commissie is van mening dat deze principes diep geworteld zijn in een aantal fundamentele ideeŽn die ofwel groot moreel gewicht hebben, of waarvoor gegronde redenen kunnen worden aangevoerd. De Commissie heeft tevens nauwkeurig en met kritische zelfbeschouwing gepoogd om politieke partijdigheid te voorkomen. Ze heeft geluisterd naar wetenschappers, staatslieden, kunstenaars en anderen uit alle delen van de wereld. Een mondiale ethiek mag geen politiek instrument zijn dat bedoeld is om bepaalde regio's de les te lezen en hun culturele tradities en waarden te vernederen.

De Commissie stelt voor dat de volgende basisideeŽn de kern dienen te vormen van een nieuwe mondiale ethiek:

1. Mensenrechten en verantwoordelijkheden

Zoals al eerder is gezegd, worden mensenrechten vrij algemeen gezien als een onmisbare standaard in internationaal gedrag. Bescherming van individuele fysieke en emotionele integriteit tegen schendingen door de samenleving, het verschaffen van de minimale sociale en economische voorwaarden voor een acceptabel bestaan, en eerlijke behandeling van en gelijke toegang tot de mechanismen voor het herstel van onrecht zijn drie kernpunten die een mondiale ethiek dient te omarmen. Hoewel de kern van het begrip mensenrechten vrij duidelijk omlijnd is, vereisen ontwikkelingen die bij de opstelling van het concept niet konden worden voorzien (zoals de fundamentele bedreiging van het leven door menselijk ingrijpen in ecosystemen) dat ook nieuwe mensenrechten, zoals het recht op een gezond milieu, opgenomen dienen te worden in de bestaande codificaties.

Tegelijkertijd moeten we niet vergeten dat rechten gepaard dienen te gaan aan plichten, vrijheden aan beperkingen, keuzemogelijkheden aan burgerplichten. Verplichtingen zonder keuzemogelijkheden zijn onderdrukkend, keuzemogelijkheden zonder verplichtingen betekenen anarchie. De modernisering heeft het scala aan keuzemogelijkheden vergroot, maar sommige verbanden vernietigd. Zo kunnen keuzen zonder verplichtingen even onderdrukkend werken als verplichtingen zonder keuzen. We zouden moeten streven naar een samenleving waarin vrijheid niet losbandig is, autoriteit niet autoritair, keuzen niet vrijblijvend, en verplichtingen meer zijn dan pijnlijke beperkingen.

Er is weinig onderzoek gedaan naar de manier waarop verschillende mensen tegen mensenrechten aankijken of naar de dynamiek tussen de rechten van het individu en die van het collectief. In veel culturen zijn rechten onlosmakelijk verbonden met plichten. In Zuid-AziŽ hebben mensenrechtenactivisten bijvoorbeeld ontdekt dat de bevolking het vaak moeilijk vindt om algemene vragen als 'wat zijn uw rechten?' los van hun referentiekader (zoals religie, verwantschap of andere instituties) te beantwoorden. Ten tweede ontdekten zij dat het antwoord begon met een opsomming van plichten en pas daarna inging op rechten. Ten derde vond men het dikwijls moeilijk over rechten te spreken in het kader van concepten als de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, omdat die onbekend zijn of als niet toepasbaar op hun eigen ervaring worden beschouwd.

Sommige critici verwerpen het begrip mensenrechten en betwisten de universaliteit ervan op grond van hun westerse oorsprong en hun veronderstelde individualisme. Mensenrechten zijn geworteld in een groot aantal religies en het Westen heeft vele ideeŽn uit andere culturen overgenomen en aangepast. Maar bovenal: het belangrijkste morele punt - bescherming van de integriteit en respect voor de kwetsbaarheid van mensen - heeft universele geldigheid en maakt aantoonbaar deel uit van de leer van alle grote tradities. De kritiek dat mensenrechten leiden tot individualisme - dat vreemd is aan niet-westerse culturen - is wellicht gebaseerd op een misverstand. Hoewel er uiteraard verband bestaat tussen het begrip mensenrechten en andere rechten, kunnen we deze laatste het best beschouwen als algemene principes, die betrekking hebben op fundamentele morele onderwerpen die in een sociale en politieke gemeenschap een adequate uitdrukking behoren te vinden. Hoe deze principes precies moeten worden geÔmplementeerd en in welke institutionele vorm ze moeten worden gegoten, is een kwestie van politieke verbeeldingskracht, waarbij we rekening dienen te houden met reeds bestaande tradities en instituties. Sommige punten die deel uitmaken van het begrip mensenrechten kunnen zelfs het best worden uitgedrukt in een systeem van individuele wettelijke rechten. Maar andere, zoals het mensenrecht op de sociale en economische voorwaarden die noodzakelijk zijn voor een minimaal acceptabel bestaan, vragen om een complexe mix van instituties en beleid. En het recht op eerlijke behandeling kan onder andere betrekking hebben op onderwijs aan politie en veiligheidsdiensten om hen bekend te maken met eerlijke procesgang en gelijksoortige principes. Als sommige institutionele maatregelen om mensenrechten te effectueren inderdaad betrekking hebben op individuele rechten, komt dat niet doordat het begrip mensenrechten zelf bovenmatig individualistisch is. De reden is veeleer dat individuele rechten adequaat uitdrukking geven aan het idee dat op een beperkt aantal manieren alle mensen als gelijk moeten worden beschouwd en dat die essentiŽle gelijkheid zwaarder weegt dan enige eis die uit naam van de waarden van een groep of collectief worden gesteld.

Om een standaard voor mensenrechten wereldwijd te effectueren, dienen talloze spelers samen te werken. Staten en regeringen in de hele wereld moeten laten zien dat ze serieuze pogingen doen om mensenrechten in te voeren en dienovereenkomstig handelen. Er is ruimte voor veelomvattende internationale samenwerking, maar er is ook een belangrijke rol weggelegd voor transnationale participanten en de burgers van de hele wereld. Niet-gouvernementele organisaties zijn van cruciaal belang voor het zorgvuldig documenteren van individuele gevallen en het genereren van publiciteit over schendingen van mensenrechten. Ontwikkeling bestaat ten slotte voor een groot deel uit het effectueren van mensenrechten. Het betekent dat iedere mens die op deze wereld geboren wordt de gelegenheid moet hebben een volwaardig leven te leiden en zijn of haar economische, sociale en politieke rechten ten volle te benutten.

2. Democratie en de elementen van de civil society

Net als mensenrechten moet democratie in deze tijd gezien worden als een centraal element van een mondiale burgerlijke cultuur in wording. Democratie belichaamt het idee van politieke autonomie en emancipatie van de mensheid. Niet langer een voorhoede of een zelfbenoemde elite, maar het volk zelf, zou moeten beslissen over de wijze waarop het zijn collectief bestaan wil organiseren en welke toekomst het kiest.

Democratie is niet alleen een op zichzelf staande waarde, maar is tevens nauw verbonden met verschillende andere belangrijke waarden. Om te beginnen bestaat er een nauwe band tussen democratie en mensenrechten. Democratie biedt een belangrijke basis om de fundamentele rechten van burgers veilig te stellen. Onder druk van de publieke opinie worden regeringen gedwongen om preventieve maatregelen te nemen. Een stem geven aan hen die klachten hebben zal waarschijnlijk veel sociale rampen voorkomen.

Democratie en ontwikkeling zijn onderling afhankelijk en beÔnvloeden elkaar. Op de lange termijn gezien is succesvolle ontwikkeling afhankelijk van democratie. Ontwikkeling is geen technocratische onderneming die van bovenaf door een centrale overheid opgelegd kan worden, maar vereist actieve participatie van alle leden van een samenleving. Mensen zullen veel gemotiveerder zijn om een bijdrage te leveren als zij zichzelf kunnen zien als ware burgers, die mee kunnen praten over de richting die het land moet inslaan en over de prioriteiten op het gebied van ontwikkeling. Vrijheid van meningsuiting is niet alleen een doel op zich, en als zodanig onderdeel van de betekenis van ontwikkeling, maar het heeft ook een instrumentele waarde bij het stimuleren van ontwikkeling. Tegelijkertijd geldt echter ook dat democratie afhankelijk is van ontwikkeling. Diverse landen, zoals Botswana, Costa Rica en Mauritius, laten zien dat democratie volledig verenigbaar is met een goede ontwikkelingsprestatie. Weliswaar bestaan er ook enkele autoritaire regeringen die goede resultaten behalen op het gebied van economische groei, zoals enkele Oost-Aziatische landen, maar op het moment dat ontwikkeling (vooral menselijke ontwikkeling, met de nadruk op een brede verspreiding van de voordelen van goede voeding, gezondheid en onderwijs) een bepaald stadium gepasseerd is, en wanneer er een geletterde en politiek bewuste middenklasse is ontstaan, wordt de eis van een volk om deel te nemen aan het politiek proces onweerstaanbaar. Hiervoor is bewijs uit de hele wereld voorhanden, zoals de voormalige Sovjetunie, Oost-AziŽ, Latijns Amerika en Zuid-Afrika. Alleen ontwikkeling kan de gunstige condities tot stand brengen die noodzakelijk zijn voor de bloei van de democratie.

Er bestaat ook een complex verband tussen democratie en vrede. Omdat democratieŽn minder snel met elkaar in oorlog zullen raken, kan democratie op internationaal niveau een belangrijke stabiliserende factor zijn. Op nationaal niveau is het verband tussen vrede en democratie minder duidelijk. Als democratie de kans krijgt zich te wortelen, kan het er op de lange termijn toe bijdragen dat de lont uit het kruitvat van conflicten wordt getrokken, maar een zekere mate van spanning en zelfs conflict is kenmerkend voor democratische politiek en dient verwelkomd te worden. Con- flicten over verdeelbare middelen kunnen het cement zijn dat een samenleving bijeenhoudt. Veel is afhankelijk van de vaardigheden van politici en de bereidheid om grieven al in een vroeg stadium te erkennen en daarvoor verzoenende oplossingen te vinden. Vooral in nieuw gecreŽerde democratische systemen (maar ook in volwassen democratieŽn) wordt de vrijheid van meningsuiting soms misbruikt voor een agressieve politiek, die bedoeld is om kloven te verdiepen, anderen te belasteren en hun rechten met voeten te treden. Matiging is een deugd die van vitaal belang is voor een vreedzame democratische politiek.

Hoewel vrije, eerlijke en regelmatige verkiezingen, vrijheid van informatie, een vrije pers en vrijheid van vergadering de basisingrediŽnten van democratie en een vrije civil society vormen, moeten democratische procedures worden aangevuld met grondwettelijke garanties die politieke, etnische en andere minderheden beschermen tegen de tirannie van de meerderheid. In een wereld waarin, zoals al eerder opgemerkt werd, 10.000 verschillende gemeenschappen in ongeveer 200 staten leven, is de vraag naar de positie van minderheden niet slechts van academisch belang, maar een van de grootste uitdaging voor elke humane politiek.

3. Bescherming van minderheden

De sterke trends in de richting van mondialisering hebben niet geleid tot het verdwijnen van nationale en etnische bewegingen die autonomie eisen. Integendeel, de ervaringen in Oost- en Midden-Europa na 1989 bewijzen dat naties waarvan werd aangenomen dat ze al lang geleden verdwenen waren, opnieuw kunnen opkomen. Te vaak zijn meerderheden geneigd om discriminerend en repressief op te treden tegen culturele minderheden die hun identiteit willen bevestigen en een zekere vorm van zelfbestuur eisen.

De wens van culturele minderheden om uitdrukking te geven aan hun culturele identiteit of die politiek te uiten in een bepaalde mate van autonomie moet serieus worden genomen. Maar vanwege economische redenen, zoals het bestaan van geÔntegreerde nationale markten, is de vorming van een nieuwe staat niet altijd de beste oplossing. Bovendien leidt de vorming van nieuwe staten vaak tot het ontstaan van nieuwe minderheden en nieuwe conflicten. Politieke en culturele verbeeldingskracht kan nieuwe politieke oplossingen voor oude culturele conflicten opleveren.

In zulke situaties moeten enkele prioriteiten worden gesteld. Allereerst moeten de leden van minderheden dezelfde basisrechten en vrijheden - met grondwettelijke garanties - genieten die gelden voor alle burgers. Ten tweede moeten, onafhankelijk van de bestuursvorm (zelfbestuur, gedeeltelijke autonomie, een confederatie, of iets anders), de mensenrechten van alle leden van meerderheden en minderheden worden gegarandeerd. Mensenrechten hebben voorrang boven alle andere eisen voor culturele integriteit die door gemeenschappen worden gesteld. Ten derde moeten tolerantie en het vreedzaam samenleven van culturen worden bevorderd, waardoor de culturele verscheidenheid wordt gestimuleerd. De ervaring heeft echter geleerd dat cultuur- politiek soms misbruikt wordt als middel om onenigheid en conflict te zaaien en niet voor de bevordering van wederzijds begrip en respect.

4. Verplichting tot het vreedzaam oplossen van conflicten en tot eerlijk onderhandelen

Zoals hieronder gedetailleerder zal worden uitgelegd, moeten de principes en waarden van een mondiale ethiek worden gezien als het morele minimum, dat zonder enig voorbehoud gehandhaafd dient te worden. Momenteel zijn deze basisstandaarden (zoals mensenrechten) niet voldoende om alle internationale en mondiale problemen die ethische kwesties oproepen op te lossen. Zo kunnen mensenrechten geen antwoord geven op de vraag wat eerlijke handel is, of hoe de kosten van milieu-onvriendelijke technologie moeten worden verdeeld over de betrokken landen. Hoewel problemen met betrekking tot rechtvaardigheid en eerlijkheid ongetwijfeld een centrale rol in een mondiale ethiek spelen, is het niet mogelijk die problemen door een filosofisch fiat op te lossen. Dit komt doordat er geen eenvoudig en algemeen geaccepteerd principe van rechtvaardigheid bestaat. Rechtvaardigheid en eerlijkheid in de transnationale politiek kunnen niet worden bereikt door de wereld een vooropgezet moreel principe op te leggen. In deze situatie moeten alle betrokkenen een stem hebben. De oplossing van geschillen moet gezocht worden in onderhandelingen: alle betrokken partijen moeten vertegenwoordigd zijn en een stem hebben bij het vaststellen van de principes en regels die het geschil moeten gaan beslissen. Daarom acht de Commissie het van zeer groot belang dat een mondiale ethiek sterke betrokkenheid heeft bij het vreedzaam oplossen van conflicten en eerlijk onderhandelen.

Er zou een sterke wil moeten zijn om een 'cultuur van vrede' op te bouwen. De enorme economische, sociale en menselijke kosten van een gewapend conflict stijgen ver boven de grenzen van het toelaatbare. Militaire uitgaven zijn een tragische verspilling van schaarse hulpbronnen. Helaas wordt de gevestigde militaire orde niet overtuigd door het aantal scholen of dorpsapotheken dat kan worden ingericht voor de prijs van een tank. Algemene argumenten over hogere sociale prioriteiten hebben geen effect. Men zal de militaire orde moeten overtuigen dat vergroting van het wapenarsenaal, ook met het oog op hun eigen doelstellingen - de nationale veiligheid - contraproductief is. Bedreigingen van vrede, veiligheid en menselijke ontwikkeling komen echter ook voort uit onze eigen politieke en collectieve keuzen, zoals die voor de winstgevende wapenhandel.

Een cultuur van vrede is meer dan een theorie of een verzameling principes. Het is, zoals Federico Mayor heeft duidelijk gemaakt, 'een proces waarbij positieve houdingen ten opzichte van vrede, democratie en tolerantie worden samengesmeed door middel van onderwijs en kennis over verschillende culturen'. Dit proces begint met een pro-actieve opstelling bij het werken aan vrede: preventieve actie voordat een conflict is uitgebroken en corrigerende actie nadat het zijn menselijke tol heeft geŽist. Het behelst de participatie van alle partijen in een conflict, de cultivering van het democratisch proces en de niet-gewelddadige oplossing van conflicten. Bijna alle culturen kennen technieken om vrede te stichten en de mens heeft in de loop van de geschiedenis verschillende methoden toegepast om het uitbreken van conflicten en bloedvergieten te voorkomen. Veel culturen vereerden hun 'vredestichters', individuen die optraden als bemiddelaars en de lont uit het kruitvat van conflicten haalden. Het is de verantwoordelijkheid van ieder van ons om de belangen achter de wapenwedloop aan het licht te brengen en de vaardigheden van verzoening, vreedzame samenwerking en tolerantie te cultiveren.

5. Rechtvaardigheid binnen en tussen generaties

Universalisme is het fundamentele principe van een mondiale ethiek. Het ethos van de universele rechten van de mens stelt dat alle mensen gelijk geboren worden en dat zij deze rechten, onafhankelijk van sociale klasse, geslacht, ras, gemeenschap of generatie genieten. Dit impliceert dat de basisbehoeften die nodig zijn voor een acceptabel bestaan de eerste zorg van de mensheid dienen te zijn. Om toekomstige generaties te beschermen, vereist universalisme dat we de dringende vraag om leven van de armen van vandaag niet over het hoofd zien.

Het basisprincipe van intergenerationele rechtvaardigheid houdt in dat de huidige generaties het milieu en de culturele en natuurlijke hulpbronnen ten bate van alle leden van huidige en toekomstige generaties in stand moeten houden en beheren. Iedere generatie is gebruiker, conservator en potentiŽle verbeteraar van het gemeenschappelijke natuurlijke, genetische en culturele erfgoed van de mensheid. Daarom moet zij voor de volgende generaties dezelfde mogelijkheden achterlaten als zij zelf heeft gehad.

Hoe wij ons als mens tot de aarde dienen te verhouden en wat onze verantwoordelijkheid ten opzichte van nog ongeboren generaties is, zijn twee van de moeilijkste filosofische vraagstukken. De antwoorden zullen we moeten putten uit vele bronnen. Misschien kan de moderne beschaving iets leren van plaatselijke culturen, die individuen en generaties zien als schakels van een lange keten van familiebanden.

De vraag wat het principe van intergenerationele rechtvaardigheid inhoudt, kan niet worden beantwoord zonder tegelijkertijd ideeŽn te ontwikkelen over de wijze waarop dit principe institutioneel vorm kan krijgen. Een van de interessantste recente ideeŽn is het voorstel om de belangen van toekomstige generaties te beschermen door de aanstelling van een afgevaardigde in de vorm van een zogenaamde 'waker' en een 'bewakingsdienst'. Dit zou binnen het kader van de Verenigde Naties en het internationaal recht moeten gebeuren.

De behoefte aan een mondiale ethiek
Cultuur op zoek naar een mondiale ethiek
Bronnen voor een mondiale ethiek
De belangrijkste componenten van een mondiale ethiek
Mondiale ethiek in mondiaal bestuur
De rol van een mondiale ethiek
Aan alle betrokkenen

pijltje.gif (179 bytes) Een nieuwe mondiale ethiek
Inleiding
Samenvatting
Rapporttekst
pijltje.gif (179 bytes) De noodzaak tot pluralisme
pijltje.gif (179 bytes) Een door media overspoelde wereld
pijltje.gif (179 bytes) Nieuw zicht op cultuurbeleid
Algemene Inleiding
Algemene samenvatting
Recensie [EN]
Background Intergovernmental conference on Cultural Policies for Development
menuweegschaal_nl.gif (1423 bytes)