Onze creatieve verscheidenheid
De versplinterde mondiale cultuur

		Onze creatieve verscheidenheid
		Twee visies op ontwikkeling
		Cultuur en ontwikkeling
		De versplinterde mondiale cultuur

Het is ondertussen een cliché om te beweren dat de internationale onderlinge afhankelijkheid sterk is toegenomen en nog zal blijven toenemen. Over het algemeen wordt onderlinge afhankelijkheid vooral gezien in termen van handel, buitenlandse investeringen, geld- en kapitaalstromen en de migratie van mensen. Snelle ontwikkelingen in transport en communicatie - vooral de technologische vooruitgang door onder andere glasvezelbekabeling, microchips voor computers, faxapparatuur en satellietverbindingen - hebben de wereld kleiner gemaakt. De internationale verbreiding van culturele processen is echter minstens even belangrijk als die van economische processen. Omdat de leden van de Commissie elkaar in verschillende steden ontmoetten en veel hebben gereisd, hebben zij veel mogelijkheden gehad om jongeren te observeren: van Ladakh tot Lissabon, van China tot Peru, in het oosten, westen, noorden en zuiden hebben kledingstijlen, jeans, haardracht, T-shirts, eetgewoonten, muziek en attitudes ten opzichte van seksualiteit, echtscheiding en abortus een mondiaal karakter gekregen. Zelfs drugscriminaliteit, misbruik en verkrachting van vrouwen, verduistering en corruptie zijn grensoverschrijdend en hebben in de hele wereld hetzelfde karakter aangenomen.

De mondialisering van culturele processen wordt niet geheel gedomineerd door één land - de Verenigde Staten - of door het 'Westen' of het 'Noorden'. Bijdragen aan de wereldliteratuur, de muziek en de kunst ontstaan niet alleen in New York, Londen, Liverpool of Parijs, maar ook in Bombay, Rio de Janeiro, Ouagadougou en Seoul.

De druk die de populaire cultuur - door middel van muziek, film, televisie, kleding, gewoonten en attitudes - uitoefent op andere culturen is groot. Zij wordt vaak snel geaccepteerd of zelfs enthousiast binnengehaald door mensen uit verschillende culturen. Niet alleen de Amerikaanse televisie is overal ter wereld populair. Hetzelfde geldt voor Engelse popgroepen, Japanse cartoons, Venezolaanse en Braziliaanse soap series, kungfu-films uit Hongkong en Indiase films in de Arabische landen.

Een mogelijk gevaar van deze verspreiding van populaire massacultuur is dat de omvang en schaal van de communicatiemedia bepalen wat er verspreid wordt en dat de wensen en interesses van minderheden worden genegeerd. Dit zijn niet per definitie elitaire voorkeuren en interesses; het kunnen ook die van bepaalde groepen gewone mannen en vrouwen zijn. Het gaat er niet zozeer om dat de media zich richten op de grootste gemene deler. Als mensen bepaalde interesses delen, terwijl ze zich door andere van elkaar onderscheiden, zullen de interesses van minderheden over het algemeen genegeerd of veronachtzaamd worden ten gunste van die van de meerderheid. Televisie en radio zijn immers afhankelijk van grootschalige systemen. Aan de andere kant maakt de mondialisering het mogelijk om aandacht te schenken aan specifieke onderwerpen. Aangezien differentiatie en verscheidenheid een intrinsieke waarde hebben, moeten we trachten de optimale voorwaarden te scheppen voor het laten horen van een breed scala aan meningen.

De indruk van een wereldwijde uniformiteit is echter misleidend. Net zoals handel, buitenlandse investeringen en de geldstroom slechts enkele regio's in de wereld hebben beïnvloed en de rest onberoerd hebben gelaten, zo is ook de mondialisering van de cultuur nog lang niet overal doorgedrongen. Ze is het duidelijkst zichtbaar in stedelijke agglomeraties en op het meer ontwikkelde platteland. Aan de arme bevolking van het achterland is deze ontwikkeling, ondanks de toegenomen beschikbaarheid van transistorradio's en televisies, grotendeels voorbij gegaan. Mondialisering is een onevenwichtig en asymmetrisch proces, dat de onzekerheid, onveiligheid en entropie in het wereldsysteem niet vermindert. In de wereld van na de Koude Oorlog heeft het besef daarvan geleid tot reacties, tot opstandigheid van volken en hun leiders - vooral in Midden- en Oost-Europa, maar ook elders. Standaard-informatievoorziening en consumptiepatronen worden niet zonder meer geaccepteerd. Mensen richten zich op cultuur als middel tot zelfdefiniëring en zelfverwerkelijking en benadrukken hun plaatselijke culturele waarden. Voor de armsten onder hen is hun waardestelsel vaak het enige wat zij hebben. Traditionele waarden kunnen in hun leven een bron zijn van identiteit, continuïteit en zingeving.

In veel landen vindt een terugkeer plaats naar tradities uit het verleden en tribalisme. Overal zien we religieuze oplevingen: van de islam in de islamitische wereld, van christelijk-evangelisch fundamentalisme in de Verenigde staten, Oost-Azië, Afrika en Latijns Amerika, van fundamentalistisch hindoeïsme in India en van de joodse orthodoxie in Israël. Dit is deels een reactie op de vervreemding die het gevolg is van de grootschalige moderne technologie en de ongelijke verdeling van de voordelen van industrialisering. De vrees bestaat dat ontwikkeling heeft geleid tot verlies van identiteit, gemeenschapszin en persoonlijke zingeving.

Hoewel veel groepen willen terugkeren naar hun oude tradities of proberen die te behouden, soms in de vorm van terugkeer naar een leven in stamverband, willen de meeste mensen toch - binnen het kader van hun eigen tradities - deelnemen aan de moderne ontwikkelingen. Het bestaan van onze Wereldcommissie voor Cultuur en Ontwikkeling weerspiegelt op zichzelf al deze behoefte, die bij volken over de gehele wereld leeft. Sommige kenmerken van traditionele gemeenschappen zijn vanwege hun inherente waarde het behouden waard. Onder andere juist deze kenmerken kunnen wellicht een bijdrage leveren tot het stimuleren van economische ontwikkeling. Andere daarentegen zullen moeten worden aangepast aan de eisen van de snel veranderende wereld; enkele zullen van buitenaf moeten worden ingebracht.

Japan en andere Oost-Aziatische landen lijken in dit opzicht beter geslaagd te zijn dan andere landen. Traditionele consumptiegewoonten, gemeenschapsbanden, samenwerkingspatronen en hiërarchieën hebben stuk voor stuk een bijdrage geleverd aan de buitengewone economische groei van Japan. Traditie noch moderniteit zijn statisch: beide zijn voortdurend aan verandering onderhevig. Niet elke vorm van traditie moet worden verwelkomd, evenmin als elke vorm van moderniteit. Het is zonneklaar dat sommige traditionele gebruiken een repressief karakter hebben - evenals sommige moderne. Traditie kan stagnatie, onderdrukking, inertie, bevoorrechting en wrede gebruiken inhouden; modernisering kan leiden tot vervreemding, wetteloosheid, uitsluiting, identiteitsverlies en gebrek aan gemeenschapszin.

Ondanks veertig jaar ontwikkelingsinspanningen blijft de armoede groot. Hoewel het percentage arme mensen op alle continenten (met uitzondering van Afrika) aanzienlijk is verminderd, zijn de absolute aantallen toegenomen.

Meer dan een miljard mensen hebben de mondialisering van culturele processen grotendeels aan zich voorbij zien gaan. Onvrijwillige armoede en uitsluiting zijn een absoluut kwaad. Alle ontwikkelingsinspanningen moeten erop gericht zijn deze uit te bannen en alle volken in staat te stellen om hun potentieel volledig te ontwikkelen. Toch zijn het maar al te vaak de armen die tijdens het ontwikkelingsproces de zwaarste lasten dragen. Juist economische groei kan de menselijke en culturele ontwikkeling in de weg staan. Bij de overgang van een systeem van zelfvoorzienende naar commerciële landbouw worden arme vrouwen en kinderen bijvoorbeeld vaak het zwaarst getroffen. Bij de overgang van een traditionele maatschappij waarin de hele familie zorgt voor familieleden die hulp nodig hebben, naar een marktgerichte samenleving die (nog) geen volledige verantwoordelijkheid neemt voor de slachtoffers van de concurrentiestrijd, kan het lot van deze slachtoffers wreed zijn. In de overgang van agrarische patroon- cliëntrelaties naar relaties die gebaseerd zijn op een geldeconomie verliezen de armen een bepaalde vorm van steun zonder dat deze wordt vervangen door een andere. Bij de overgang van een agrarische naar een geïndustrialiseerde samenleving wordt de meerderheid van de plattelandsbevolking door de autoriteiten vaak achtergesteld bij de stedelijke bevolking. En bij de overgang van een centraal geleide planeconomie naar een markteconomie en van autocratie naar democratie moet het hoofd worden geboden aan inflatie, massale werkloosheid, toenemende armoede, vervreemding en nieuwe vormen van criminaliteit.

Dit betekent niet dat modernisering slecht is en afgewezen dient te worden, integendeel. Sommige traditionele samenlevingen kennen hun eigen wreedheden en onderdrukking, variërend van verminking van vrouwelijke geslachtsdelen en seksuele onderdrukking tot aanvallen op vrouwen met een te kleine bruidsschat, weduwenverbrandingen, kinderhuwelijken, kindermoord op meisjes, geweld binnen het gezin, kannibalisme, slavernij en exploitatie door kinderarbeid. In landen waar de bevolking zeer snel groeit doordat 'moderne' sterftecijfers er gepaard gaan met van oudsher hoge geboortecijfers is ontwikkeling geen optie, maar een noodzaak.

Als gevolg van versnelde economische groei, de invloed van de westerse cultuur, massacommunicatie, de snelle bevolkingsgroei, verstedelijking en het uiteenvallen van traditionele dorpsgemeenschappen en extended families zijn traditionele culturen (die vaak verbaal worden overgeleverd) verstoord geraakt. Culturen zijn niet monolithisch en de cultuur van de elite, die vaak is gericht op de wereldcultuur, heeft de neiging om de armen en machtelozen uit te sluiten.

		Onze creatieve verscheidenheid
		Twee visies op ontwikkeling
		Cultuur en ontwikkeling
		De versplinterde mondiale cultuur