Tegendraadse rapporten belichten Arabische achterstand

januari 2004 -

De schrijvers van twee spraakmakende rapporten over de groeiende achterstand van de Arabische landen kregen op 10 december een van de Prins Claus Prijzen. Een dag eerder discussieerde een panel in de Rode Hoed in Amsterdam over de inhoud van de Arab Human Development Reports, die alleen al in Saoedi-Arabië één miljoen lezers trokken.

'Welvaart is niet beperkt tot materieel welzijn, economische indicatoren of zelfs de bevrediging van basisbehoeften, maar omvat ook vrijheid en effectieve participatie', legt Rima Khalaf Hunaidi, directeur van het aan de UNDP gelinieerde Regional Bureau for Arab States (RBAS) in Jordanië, uit. Dat is precies de insteek van de Arab Human Development Reports, de twee rapporten van de UNDP over de ontwikkelingen in de Arabische wereld in 2002 en 2003. Hunaldi en zijn team van onafhankelijke Arabische intellectuelen en beleidsmakers stelden de rapporten samen. De 22 Arabische landen raken steeds verder achterop, zo luidt de kritische conclusie. De boosdoeners zijn een gebrek aan kennis, vrouwenrechten en vrijheid.

De onderzoekers willen met de serie rapporten - die in de Arabische wereld niet altijd even enthousiast zijn ontvangen - een discussie oprakelen die uiteindelijk moet leiden tot een proces van sociale vernieuwing. Maar wat is er zo nieuw aan de rapporten?, wilde gespreksleider Paul Aarts, hoofddocent Internationale Betrekkingen aan de Universiteit van Amsterdam, tijdens de paneldiscussie in de Amsterdamse Rode Hoed weten. De Iranees Asef Bayat, verbonden aan het ISIM in Leiden, noemde de publicaties 'gedurfd' en een 'goede definitie van menselijke ontwikkeling'. Maar hij benadrukte de complexheid van de problematiek. 'Hoe kunnen we democratie in Saoedi-Arabië tot stand brengen als de hele wereld daar op z'n kop staat wanneer vrouwen autorijden?' Een serieuze discussie in het rapport over vrouwenrechten ontbreekt, vindt Bayat. 'Men zou kunnen zeggen dat de rechten van vrouwen worden genoemd omdat het modieus is. Het liberale westen stelt dat op prijs.'

De filosoof Sadik al-Azm uit Syrië schreef enkele decennia geleden een boekwerk over hetzelfde onderwerp. Toch ziet hij vernieuwende aspecten aan de UNDP-rapporten, zo vertelde hij tijdens de paneldiscussie in de Rode Hoed. 'Ze zijn tegendraads en breken met de tradities. Sinds de jaren vijftig luidt het paradigma: mensen geven niets om vrijheid, alleen om brood. Arabische landen zijn verworden tot een onderontwikkelde derde wereld. De rapporten geven het bewijs van wat wij al heel lang vermoedde. Stukjes zijn aan elkaar geregen en tot een samenhangend geheel gemaakt. Dat er niets nieuws in staat is waar, maar tegelijkertijd ook weer niet.'