Abdul Sheriff, historicus en voormalig directeur Nationale Museum van Zanzibar

Cultuur is bron voor vooruitgang

juli 2006 -

De cultuur van een volk zie ik als de unieke manier waarop dat volk leeft inclusief economische aspecten. Maar cultuur en economie worden in de praktijk en in het beleid van regeringen en internationale financiële instellingen vaak los van elkaar gezien. Onder ontwikkeling wordt vaak alleen economische ontwikkeling verstaan. Die ontwikkeling kan worden gemeten in termen van snelheid en duurzaamheid van de groei van productie, productiviteit en inkomen per hoofd van de bevolking. Velen van ons zijn opgegroeid met Rostow's Stages of Economic Development. Hij beschrijft ontwikkeling als een eenduidig, uniform en lineair proces. Het spreekt voor zich dat dit model is gebaseerd op specifiek Westerse ervaringen. Economische criteria laten aspecten als menselijke waardigheid en welzijn buiten beschouwing. Een puur economische interpretatie van het begrip ontwikkeling is niet toereikend en is er niet in geslaagd om de kloof tussen arm en rijk en tussen verschillende landen te overbruggen.

photo

Professor Abdul Sheriff: 'Cultuur is voortdurend in beweging'

In het model van Rostow wordt cultuur beschouwd als een instrument dat economische ontwikkeling kan stimuleren dan wel afremmen. Zodra culturele opvattingen en instellingen de economische groei in de weg dreigen te staan, dienen ze te worden afgedankt of uitgeroeid, zoals bijvoorbeeld de pastorale cultuur van de Maasai. Cultuur wordt niet gezien als iets waardevols op zich, maar als een middel om economische groei te bereiken en te handhaven.

Een onderliggende aanname van dit 'traditionele' model is dat cultuur iets statisch en onveranderlijks is. Maar culturen komen niet op een bepaald moment ergens uit de grond alsof het mineralen zijn en ze blijven niet eeuwenlang hetzelfde. Culturen veranderen altijd door de invloed van nieuwe omstandigheden, zoals veranderingen in de omgeving, contact met andere volken of veroveringen.

Culturen veranderen soms geleidelijk op initiatief van de plaatselijke bevolking binnen de grenzen van wat acceptabel is, of hooguit net iets over die grens van het toelaatbare. Cultuurveranderingen kunnen als verbeteringen worden gezien van de manier waarop volken leven en voorzien in hun behoeftes.

Soms ook worden de veranderingen opgelegd van buitenaf, bijvoorbeeld door een vijandige bezetting, of een enorme media-invasie met buitenlandse films, televisie et cetera, die de lokale maatschappij dreigen te overweldigen. In dat geval kan er verzet ontstaan tegen een buitenlandse cultuur.

In beide gevallen verandert, groeit en ontwikkelt cultuur zich. Cultuur is voortdurend in beweging. Culturen hebben invloed op en worden beïnvloed door andere culturen - ofwel dankzij vrijwillige uitwisseling ofwel door conflicten, overheersing en onderdrukking. De cultuur van een land toont haar geschiedenis, opvattingen, conflicten en machtsverhoudingen zowel intern als internationaal. Cultuur is iets dynamisch en constant aan verandering onderhevig. Het hoort niet thuis in een museum.

Waar het omgaat is dit: dient cultuur een vast onderdeel van ontwikkelingssamenwerking te zijn? In 1995 heeft de Unesco op deze vraag een helder antwoord geformuleerd in het rapport Our Creative Diversity (Onze creatieve verscheidenheid). Gesteld wordt dat cultuur de bron is voor onze vooruitgang en creativiteit. Cultuur is geen middel om materiële vooruitgang te bewerkstelligen: het is het einddoel van 'ontwikkeling'. De bloei van het menselijke bestaan in al haar verschillende vormen en in zijn geheel. Beter kan het niet gezegd worden.