Kunst is geen pakezel voor goede bedoelingen

mei 2007 -

Joost Smiers over "Cultuur en Ontwikkeling"

Mensen hebben de onbedwingbare neiging te zingen, verhalen te vertellen of op te schrijven, hun fantasie in beelden om te zetten, en hun belevenissen of gevoelens te dramatiseren. Kunst is de samengebalde verbeelding. Er hoeft weinig uitgericht te worden om mensen aan het zingen, dansen, vertellen en verbeelden te krijgen. Het is eerder een fors karwei om dit de kop in te drukken. Zo simpel zit dat.

Vervolgens is het toch niet zo eenvoudig als het lijkt. Elke samenleving heeft zo z'n eigen contexten waarbinnen diverse vormen van kunst tot stand gebracht worden, c.q. kunnen worden. Bijvoorbeeld, bepaald werk wordt alleen geapprecieerd of getolereerd als het door professionals wordt gemaakt of uitgevoerd. In de ene cultuur is het volstrekt vanzelfsprekend dat, als mensen bij elkaar zitten, er gezongen of gedanst wordt; in andere samenlevingen is daar geen denken aan, of verzorgt de discotheek het muzikale genoegen.

Het kan zijn dat door bepaalde marktconstellaties, of door dominante religieuze overtuigingen bepaalde soorten artistiek werk niet aan bod komen, of zelfs naar de uithoeken van de samenleving verdrongen worden. Een verlichte maatschappij, die de fundamentele rechten van de mens serieus neemt, wil dat een zo groot mogelijke diversiteit van uitdrukkingsvormen het daglicht kan zien en gecommuniceerd kan worden. Het uitgangspunt is dan dat er zo min mogelijk verboden wordt. Tegelijk wordt er een politiek gevoerd die ertoe kan bijdragen dat die verscheidenheid van uitdrukkingsvormen ook echt kan bestaan, onder meer door financiële tegemoetkomingen, of door het corrigeren van de markt als daar krachten werkzaam zijn die te dominant zijn, bijvoorbeeld door het inzetten van mededingingswetgeving.

En laat dan maar, bij wijze van spreken, honderd artistieke bloemen bloeien! De gedachte achter deze vrijheidsopvatting voor de kunsten is dat we graag afwachtend kijken naar waar kunstenaars mee komen. We gaan kunstenaars niet van tevoren bepaalde bedoelingen opleggen. Toch zijn er talloze samenlevingen en contexten waar men graag wil dat het werk van sommige kunstenaars wel een bepaald doel dient. Dat kan zijn het ondersteunen van religieuze bijeenkomsten. De bedoeling kan educatief zijn: misschien kunnen met educatieve middelen kennis en inzichten makkelijker overgebracht worden dan met meer traditionele vormen van onderwijs. Kunsten kunnen bijdragen aan het initiëren en begeleiden van complexe ontwikkelingsprocessen, waar mensen grote veranderingen door moeten maken om het, hopelijk, economisch of sociaal beter te krijgen.

Waarvoor gewaakt moet worden is dat de kunsten gezien worden als een pakezel die vele - goede – bedoelingen moet transporteren. Kunsten worden er nooit beter op als ze te instrumenteel ingezet worden, en met krachteloze kunst is geen zinnig doel gediend.

Joost Smiers is auteur van Arts Under Pressure. Promoting Cultural Diversity in the Age of Globalization (London, Zed Books)