Koos Richelle over nieuw EU-beleid voor cultuur en ontwikkeling

februari 2008 -

"Met cultuur heb ik altijd het gevoel dat men denkt dat je bezig bent volksdansen van de Masai financieel te ondersteunen. Cultuur riekt nog steeds naar elitair en luxe in het veld van de Europese ontwikkelingssamenwerking. De definitie van cultuur is bij de Europese lidstaten ook zo uiteenlopend. Het cultuurbegrip dat bijvoorbeeld de Fransen uitdragen is veel breder dan dat van noordelijke Europese landen en dus is de conceptualisering daarvan in Europa moeilijk."

Koos Richelle is Directeur-generaal van Europe Aid, het uitvoeringsorgaan van de ontwikkelingssamenwerking van de Europese Unie. Met de beleidsnota Een Europese agenda voor cultuur in een globaliserende wereld, verschenen in mei 2007, intensiveert de Europese Unie het beleid op het gebied van cultuur en is er nu ook sprake van cultuur en ontwikkeling. Volgens Richelle is dit voor de EU nog steeds een relatief onbekend terrein dat aan importantie wint. "In ontwikkelingssamenwerking gaat het natuurlijk altijd om armoedebestrijding: onderwijs, gezondheid, energie, water en dat soort zaken. Tegelijk is het natuurlijk zo dat cultuur de mensen in de conflictgebieden weer enigszins bijeen kan brengen."

Het vernieuwde EU-beleid lijkt geïnspireerd op het Unesco-verdrag over de bescherming en bevordering van de diversiteit van culturele uitingen."Het proces verloopt traag, hoewel inmiddels drieëntwintig EU-landen het verdrag hebben geratificeerd. Van de vier die dat nog niet deden, is Nederland er één. De Fransen stonden vooraan, maar die hadden ook al een Institut du Monde Arabe, lang voordat er problemen waren met de Islam. Ik denk wel dat dit Unesco-verdrag een bron van inspiratie is."

"Misschien dat musea nu eindelijk eens op het idee komen om al die kunstschatten die in de loop der eeuwen uit voormalige koloniën weggesleept zijn, terug te geven aan de landen waar ze vandaan komen. Dat zou de culturele identiteit in de landen van oorsprong weer kunnen versterken. Ik vrees echter dat de uitvoering van dit verdrag alleen op afstand de tekst ervan zal volgen. In ontwikkelingslanden kun je veel cultuur als kunstnijverheid omschrijven. Maar omdat daar meestal geen intellectueel eigendom op rust, is de marktwaarde ervan zeer beperkt."

De beleidsnota Een Europese agenda voor cultuur in een globaliserende wereld voorziet onder meer in een intensivering van samenwerking met de 78 Afrikaanse landen, verenigd in de ACP ofwel Afrika, het Caribische gebied en de Pacific. Hiervoor is tot en met 2013 30 miljoen euro gereserveerd. 5 miljoen per jaar voor 78 landen lijkt een druppel op een gloeiende plaat. Europe Aid besteedt 7,5 miljard euro per jaar aan ontwikkelingssamenwerking. Sinds 2005 is er consensus over de rol van cultuur in ontwikkelingssamenwerking. In de nota zijn veel beleidsuitgangspunten vastgelegd zoals het promoten van culturele diversiteit, maar ook dat cultuur een katalysator is voor de groei van werkgelegenheid. Een uitvloeisel daarvan is bijvoorbeeld het ondersteuningsprogramma voor creatieve industrie in de ACP-landen ter waarde van 6 miljoen euro. Dan is er het thematische programma 'Investeren in mensen' waar 50 miljoen mee is gemoeid. In Euromed Heritage is de afgelopen tien jaar 44 miljoen omgegaan en de komende tien jaar investeren we nog eens nog 17 miljoen. Het Europese beleid is zeer complex en bevat veel activiteiten die een forse culturele component hebben, maar niet als cultuur zijn geoormerkt. Omdat cultuur en ontwikkeling voor de EU betrekkelijk nieuw is, traint Europe Aid ook stafleden van de Europese Unie op dit gebied.