Vrijhandel en cultuur

februari 2008 -

Peter van den Bossche - Free Trade and Culture: A Study of Relevant WTO Rules and Constraints on National Cultural Policy Measures

image

Jarenlang stond de hevige strijd om l’exception culturelle in de publieke belangstelling, de poging om culturele goederen en diensten uit te sluiten van de richtlijnen van de WTO (Wereldhandelsorganisatie). Recentelijk is het rumoer echter weggeëbd. Reden is dat de Doha-onderhandelingsronde van de WTO bijna tot stilstand is gekomen, en de audiovisuele diensten mee zijn gaan liften met kwesties als landbouwsubsidies. Ook dachten sommige voorstanders van het nieuwe Unesco-verdrag over culturele diversiteit dat het aannemen van internationale regels buiten de WTO een wettelijke barrière zou vormen tegen het beperken van nationaal cultuurbeleid door de WTO.

In zijn nieuwe boek Free Trade and Culture voert Peter van den Bossche onze aandacht op passende wijze terug naar de WTO. Er kan in aanmerking worden genomen dat de WTO-onderhandelingen weer nieuw leven worden ingeblazen nadat de nieuwe president van de Verenigde Staten zijn/haar ambt aanvaard heeft. Ook gaan de meeste analisten er nu van uit dat het Unesco-verdrag voor de bescherming en bevordering van de diversiteit van culturele uitingen slechts een stuk politiek gereedschap is in een niet-aflatende strijd. Van den Bossche komt dus precies op het juiste moment op de proppen met een gezaghebbend analyse van de wijze waarop WTO-overeenkomsten al dan niet de culturele beleidsvorming beperken.

Van den Bossche maakt ons erop attent dat de wetten van de WTO 'volledig toepasbaar zijn' op culturele goederen en diensten. De Wereldovereenkomst voor Tarieven en Handel (GATT) geldt voor alle culturele goederen. Daarom analyseert hij de regels en uitzonderingen om te zien welke armslag overheden hebben bij het ontwikkelen van maatregelen om nationale culturen te ondersteunen. Op eenzelfde manier kijkt hij naar elk van de WTO-overeenkomsten vanuit een cultureel perspectief. In zijn analyse van de Algemene Overeenkomst over Handel in Diensten (GATS) merkt hij op dat, aangezien heel weinig landen verplichtingen zijn aangegaan ten opzichte van culturele diensten, de meeste landen nog steeds weinig beperkingen kennen op dit terrein.

Het boek heeft ook zijn tekortkomingen. Van den Bossche is bijvoorbeeld onkundig van het feit dat Canadese boekuitgevers aanzienlijke overheidssubsidies ontvangen, en daarom analyseert hij niet hoe deze toelages 'strafbare subsidies' zouden kunnen zijn volgens het WTO Agreement on Subsidies and Countervailing Measures. Maar aangezien het een groot en complex onderwerp is, zijn dit haarkloverijen.

De schrijver biedt belangrijke inzichten voor culturele activisten. Bijvoorbeeld als hij een uitzondering analyseert voor maatregelen 'opgelegd voor de bescherming van nationale schatten van kunstzinnige, historische of archeologische waarde' uit het GATT-artikel XX uit 1994. Van den Bossche stelt "onder auspiciën van de Unesco heeft zich een geleidelijke ontwikkeling voltrokken die doet vermoeden dat een groot aantal zaken bescherming geniet." Vervolgens veronderstelt hij "als er een passende, veelomvattende en hedendaagse interpretatie wordt gegeven aan deze bepaling, zouden leden van de WTO zich erop kunnen beroepen om - voor het overige tegenstrijdige - GATT-maatregelen te rechtvaardigen die zijn opgelegd ter bescherming van, bijvoorbeeld, binnenlandse werken als poëzie, filmhuisfilms of cd's met filmklassiekers."

Van den Bossche gelooft dat WTO-lidstaten momenteel een "redelijke mate van vrijheid bezitten om nationale culturele goederen en diensten te beschermen en te promoten." Daarnaast merkt hij op dat, als de liberalisering verder doorzet, de WTO-wet ontoereikend dreigt te worden. Daarom bepleit hij dat het opnemen van een expliciete uitzondering voor culturele waarden in zowel het GATT- als het GATS-akkoord "passend zou zijn."

Garry Neil is consultant voor cultuurbeleid. Hij was als directeur van het International Network for Cultural Diversity nauw betrokken bij de campagne voor het nieuwe Unesco-verdrag.

Peter van den Bossche - Free Trade and Culture: A Study of Relevant WTO Rules and Constraints on National Cultural Policy Measures
Boekmanstudies, Amsterdam, 2007
€39,50