"Zuid-Afrika's kwetsbaarste groepen zijn vrouwen en kinderen. Het schenden van de rechten van de ene groep is onlosmakelijk verbonden met het misbruik van en geweld tegen de andere..."
Gabisile Nkosi, WFC-kunstenaar en slachtoffer van mishandeling die onlangs is overleden, mei 2008

Beelden en poëzie helpen bij verzoening in Zuid-Afrika

Kunst tegen verkrachting

Tegenover de taxistandplaats in Lamontville in Kwazulu Natal staat naast een oud hostel dat nog dateert uit de tijd van de apartheid een kolossaal billboard. Er staat een immens zwart-witsilhouet op afgebeeld van een meisje dat op de grond ligt terwijl er een rookpluim tussen haar benen vandaan komt. Het drie bij zes meter grote bord draagt een krachtige en steeds urgentere visuele boodschap uit: vrouwenverkrachting viert hoogtij in Zuid-Afrika. Het billboard in het desolate, kale, door armoede geteisterde landschap, gemaakt door de bekende Amerikaanse kunstenares Kara Walker, maakt deel uit van de langdurige campagne 'Women for Children' (WFC).

foto

Kara Walker, Untitled (2005)

Het project is een initiatief van de in Durban gevestigde culturele organisatie Art for Humanity (AFH) en is onderdeel van een serie projecten gericht op sociale verandering waar 25 vrouwelijke kunstenaars en 25 vrouwelijke dichters aan meewerken. Hoewel er geen oorlog woedt in Zuid-Afrika, richt AFH zich op de misstanden in de postapartheid-maatschappij die nog steeds wordt geplaagd door grote spanningen verergerd door armoede, misdaad, werkloosheid, hiv, geweld en discriminatie.

De strijd om vrede: vrouwen en kinderen

Conflict kan worden omschreven als de strijd om basisbehoeften waaronder gelijkheid, rechtvaardigheid en mensenrechten. Als deze behoeften aan mensen worden onthouden kunnen spanningen ontstaan. In Zuid-Afrika, een land met meer dan 47 miljoen inwoners, is de helft van de bevolking jonger dan 15 jaar. De kwetsbaarste groepen in het land zijn vrouwen en kinderen. Door deze demografische omstandigheden kan het leven erg moeilijk zijn, vooral in landelijke gebieden, waar de toegang tot onderwijs, gezondheidszorg en goede voeding beperkt is. De rechten van vrouwen en kinderen zijn vaak niet van elkaar te scheiden. Er bestaat een sterke correlatie tussen geweld tegen beide groepen. Als vrouwen leren opkomen voor zichzelf dan kan dit ook ten goede komen aan de kinderen.

Herstel via kunstbillboards

AFH investeert in kunst en cultuur om politieke en maatschappelijke transformatie op gang te brengen. De billboardcampagne werd gebruikt om in het openbaar kwesties aan de kaak te stellen waar anders over gezwegen werd: verkrachting, mishandeling en geweld. Bij elk billboard hoort een gedicht dat is vertaald in een van de elf officiële talen van Zuid-Afrika. Op deze manier proberen de initiatiefnemers de identificatie, diversiteit en meertaligheid van de bevolking te stimuleren. Door een combinatie van beeld met tekst wordt geprobeerd om verdere discussie op gang te brengen. "Het publiek mag zelf invullen welke boodschap we willen overbrengen", zegt AFH-directeur Jan Jordaan.

foto

Reclameborden in de openbare ruimte kunnen de discussie tussen mensen op gang brengen en zo aansporen tot een geleidelijke verzoening en herstel. Een proces waarbij mensen langzaamaan steeds makkelijker gaan praten over zeer gevoelige onderwerpen. Het aanroeren van taboeonderwerpen is van levensbelang in ieder verzoenings- of vredesproces. Door de reclameborden steeds te laten rouleren – de kunst blijft drie maanden op één plek, in de stad of op het platteland, – kunnen de beelden en de tekst een breder en gevarieerder publiek bereiken.

Kunst relevant en toegankelijk houden

"Kunst biedt leven, hoop en troost", zegt de in Johannesburg geboren WFC-kunstenares Kim Berman. "Het gaat om de authentieke reactie, de mate van de transformaties en veranderingen. Kunst is een manier om te reageren wanneer woorden niet toereikend zijn."

foto

Alex Flett, 'Three Dancers' (2006)

Bermans werk, getiteld 'Moederverdriet' is een reactie op het verlies en de wanhoop die veel vrouwen voelen die kinderen zijn kwijtgeraakt door bijvoorbeeld geweld of aids. Op haar afbeelding buigen de vrouwen met hun hoofden naar elkaar toe, terwijl ze zaad in de groot strooien. Landschap wordt vaak gebruikt als een metafoor om sociale verandering tot stand te brengen in Zuid-Afrika. Het dorre en onvruchtbare landschap symboliseert dat er ondanks alle wanhoop toch hoop bestaat op nieuw leven en herstel, zo legt Berman uit. "Door tussenkomst van mensen kan verandering op gang worden gebracht."

'Mother's Grief' wordt vergezeld door een gedicht in Setswana geschreven door Mmatshilo Motsei. Berman vertelt dat kunst voor haar te maken heeft met het verbreken van de stilte en met herstel, dat kunst verenigt en uitzicht biedt. "De focus van kunstproductie kan samen met de maatschappelijke ontwikkelingen veranderen. Het gaat niet alleen om aansluiting en samenwerking met andere kunstenaars, maar ook om uitwisseling en communicatie met een algemeen publiek, burgers en regeringsorganisaties."

Amanda Fortier

southafrica_klein.jpg

Links

Meer over Cultuur en conflict